नाशिक : हरसूल (ता. त्र्यंबकेश्‍वर) या आदिवासी भागातील जंगल जैवविविधतेने नटलेले आहे. जंगलात दुर्मिळ, स्थलांतरित पक्षी येतात. इथेच पांढऱ्या मानेच्या सोनपाठी सुतार (Black-rumped Flameback) पक्ष्याचे दर्शन घडले. हा पक्षी झाडात चोचीने मोठे भोक पाडून घरटे बनवतो. हा पक्षी सहसा नजरेस पडत नाही. या पक्ष्याच्या जगभर दोनशेपेक्षा अधिक उपजाती आढळतात. अनेक रंगाच्या सुतार पक्ष्याच्या जाती देशातील सर्व जंगलात आढळतात.

भारतीय उपखंडात एक व्यापक, परंतु दुर्मीळ ब्रीडर

‘पिग्मी’ सुतार पक्षी चिमणीएवढा असतो. सर्वांत मोठा ‘स्लेटी’ सुतार पक्षी डोमकावळ्याएवढा मोठा असतो. सोनेरी पिवळा, लाल, काळा, हिरवा असे रंगाचे हे पक्षी असतात. पण त्यावर ठिपके, पट्ट्यांचे नक्षीकाम असते. हे पक्षी प्रामुख्याने झाडाच्या खोडांवर आणि फांद्यावर कीटकांचे भक्षण करतात. बहुतेकदा ते चोचीने विशिष्ट आवाज करुन एकमेकांशी संवाद साधतात. सुतार पक्षी हा ऑस्ट्रेलिया, न्यू गिनी, न्यूझीलंड, मादागास्कर, अंटार्क्टिका सोडून जगभर आढळणारा पक्षी आहे. पांढऱ्या मानेचा सोनपाठी सुतार (Chrysocolapts Festivus) भारतीय उपखंडात एक व्यापक, परंतु दुर्मीळ ब्रीडर आहे. फ्लेमबॅक (Flameback) ही एक प्रजाती आहे, जी खुल्या जंगलाशी संबंधित आहे. ते झाडाच्या छिद्रात एक अथवा दोन पांढरे अंडे देतात. फ्रेंच पॉलीमॅथ (French Polymath) जॉर्जेस-लुई लेक्लेरक, कॉमटे डी बफन (Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon) यांनी गोवा येथील दक्षिण-पश्‍चिम किनाऱ्यावरील जमा केलेल्या नमुन्यातून पांढऱ्या नेपड वुडपेकरचे वर्णन केले होते. तसेच पक्ष्याच्या मजकूरासमवेत एडमे-लुईस डॉबेंटन यांच्या देखरेखीखाली तयार करण्यात आलेल्या प्लॅंचेस एन्मुलिमिनेस डी ही स्टोअर येथे फ्रान्झो-निकोलास मार्टिनेट यांनी कोरलेल्या रंगाच्या प्लेटमध्ये हे पक्षी बघावयास मिळाले होते. १७८३ मध्ये डच निसर्गशास्त्रज्ञ पीटर बोडर्डर्टने त्याच्या प्लॅचेस एन्मुलिमिनेसच्या कॅटलॉगमध्ये पोकस फेस्टस हे द्वीपद नाव ठेवले. १८४३ मध्ये इंग्रजी प्राणीशास्त्रज्ञ एडवर्ड ब्लीथ यांनी ओळखल्या गेलेल्या क्रिसोकोलाप्टस या जातीमध्ये पांढऱ्या सुताराची नोंद ठेवण्यात आली होती.

‘सोनपाठी’ पक्ष्याविषयी

पक्ष्याची लांबी २९ सेंटिमीटर असून, पांढऱ्या रंगाची मान मागील बाजूस खाली पसरलेली दिसते. उर्वरित भाग आणि पंख सोनेरी पिवळे आहेत. गुंडाळी आणि शेपटी काळ्या आहेत. डोके गडद मिशाच्या पट्ट्याने आणि काळ्या डोळ्याचे ठिपके आहेत, जे मानेच्या बाजूंनी खाली उतरतात. कीटक पकडण्यासाठी त्यांची लांब जीभ खूपच आकर्षित करते. प्रौढ नर पक्ष्याला लाल रंगाचा मुकुट असतो आणि मादींना पिवळा मुकुट असतो. तरुण पक्षी मादीप्रमाणे रंगतात.