Independence Day 2023 :

2010 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या आशुतोष गोवारीकरच्या खेलें हम जी जान से या चित्रपटात अभिनेत्री दीपिका पदुकोणने स्वातंत्र्यसैनिक कल्पना दत्तची भूमिका साकारली होती. या व्यक्तिरेखेसाठी दीपिकाचे खूप कौतुक झाले. हा चित्रपट पाहिल्यानंतर कल्पना दत्तबद्दल अनेकांना कळले असेल. कारण भारताच्या या महान कन्येला इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये पुरेसे स्थान मिळाले नाही.

27 जुलै 1913 रोजी चितगाव (आता बांगलादेश) येथील श्रीपूर गावात एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मलेल्या कल्पना दत्त आपल्या सुरुवातीच्या शिक्षणानंतर पुढील शिक्षणासाठी कोलकाता येथे गेल्या. येथे त्यांनी बॅचलर ऑफ सायन्ससाठी बेथून कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. कोलकात्यात आल्यानंतर त्यांना क्रांतिकारकांबद्दल अधिक माहिती ऐकायला मिळाली.

मग देशाच्या स्वातंत्र्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या कल्पनाने स्वतः स्वातंत्र्याच्या लढ्यात कधी उडी घेतली हेही कळले नाही. महाविद्यालयातील विद्यार्थी संघटनेत सामील होऊन तिने अनेक छोटी-मोठी कामे केली. इथेच त्यांना बीना दास आणि प्रीतिलता वड्डेदार यांसारख्या अनेक महिला क्रांतिकारकांची भेट झाली.

प्रीतिलता यांच्या माध्यमातून ते महान क्रांतिकारक 'मास्टर दा' सूर्य सेन यांना भेटले आणि 1931 मध्ये ते त्यांच्या 'इंडियन रिपब्लिकन आर्मी' या संघटनेत सामील झाल्या. या क्रांतिकारकांसाठी कल्पना आणि प्रितिलता गुप्तपणे त्यांच्या तळांवर शस्त्रे पोहोचवत असत. याशिवाय त्या दोघी क्रांतिकारकांसाठी बॉम्ब बनवत असे.

पण चितगावच्या बंडानंतर कल्पना आणि तिचे अनेक साथीदार ब्रिटिश पोलिसांच्या नजरेत आले. अशा परिस्थितीत कल्पना कोलकताहून आपल्या गावी परतली आणि इथून तिने सूर्य सेन आणि त्याच्या साथीदारांना मदत करायला सुरुवात केली.

कल्पना आणि प्रितिलता यांना युरोपियन क्लबवर बॉम्ब फेकण्याची जबाबदारी देण्यात आली होती. ही योजना अंमलात आणण्यासाठी तिने आपला वेश बदलला आणि पुरुषी वेशात आपली योजना अंमलात आणण्यासाठी ती तयार झाली होती. सूर्य सेन यांच्याकडून बंदूक हाताळण्याचे प्रशिक्षणही घेतले. पण ब्रिटीश पोलिसांना त्यांच्या योजनेचा सुगावा लागला आणि नियोजित दिवसाच्या एक आठवडा आधी त्यांना अटक करण्यात आली.

नंतर खटल्यादरम्यान त्यांच्यावर हा आरोप सिद्ध झाला नाही आणि त्यांची सुटका झाली. मात्र त्यानंतर पोलिसांनी त्यांच्या प्रत्येक हालचालीवर बारीक नजर ठेवण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या घरावरही पोलिसांचा पहारा होता. पण त्यांनी हुशारीने पोलिसांना चकमा देत सूर्य सेनच्या मदतीसाठी पळ काढला.

दोन वर्षे भूमिगत राहून त्यांनी आपल्या क्रांतिकारी योजनांवर काम केले. पण क्रांतिकारी कारवायांवर ब्रिटीश पोलिसांचे पेच अधिक घट्ट होत होते आणि नंतर 1933 मध्ये त्यांचे गुरू सूर्य सेन यांना अटक झाल्यानंतर काही दिवसांनी त्यांनाही पोलिसांनी पकडले. या प्रकरणी त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली होती.

वयाच्या २१व्या वर्षी कल्पनाला जन्मठेपेची शिक्षा झाली होती. तुरुंगात असताना, त्या पुन्हा कधीही रॅलीचा, भाषणाचा भाग होऊ शकतील असे त्यांना किंवा इतर कोणालाही वाटले नव्हते. पण नशिबाला काही वेगळेच मंजूर होते, म्हणूनच महात्मा गांधींनी ब्रिटीश सरकारच्या विरोधात क्रांतिकारकांच्या सुटकेची मोहीम सुरू केली. कल्पना यांना भेटण्यासाठी महात्मा गांधी स्वतः तुरुंगात गेले होते.

त्यांच्या मोहिमेमुळे सुटका झालेल्या लढवय्यांमध्ये कल्पना यांचेही नाव होते. कल्पना यांची 1939 साली तुरुंगातून सुटका झाली. पुढील शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी कल्पनाने कलकत्ता विद्यापीठात प्रवेश घेतला.

ग्रॅज्युएशन पूर्ण केल्यानंतर तिने 1943 मध्ये पूरणचंद जोशी यांच्याशी लग्नगाठ बांधली. पतीसोबत त्यांनी बंगालच्या दुष्काळात पीडितांना मदत करण्यासाठी स्वतःला झोकून दिले. मदत कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी रात्रंदिवस काम केले.

स्वातंत्र्यानंतरही त्यांनी आपल्या स्तरावर लोकांसाठी काम केले. बंगालमधून त्या दिल्लीत आल्या आणि इंडो-सोव्हिएट कल्चरल सोसायटीचा एक भाग बनल्या. 1979 साली कल्पना यांना 'वीर महिला' ही पदवी मिळाली.

8 फेब्रुवारी 1995 रोजी त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला. स्वतंत्र भारतात विस्मृतीत आयुष्य घालवणाऱ्या या महान क्रांतिकारकाची कहाणी त्यांची सून मानिनी यांनी सांगितली. मानिनीने डू अँड डाय: द चट्टोग्राम रिबेलियन ही काल्पनिक कादंबरी लिहिली, जी तिने तिच्या सासूकडून ऐकलेली कथांवर आधारित होती.

'खेलें हम जी जान से' हा चित्रपट याच कादंबरीवर आधारित आहे. कल्पना दत्त यांनी ज्या धैर्याने आणि निर्भयतेने स्वतःला देशासाठी समर्पित केले त्याबद्दल त्यांना नेहमीच स्मरणात ठेवले जाईल. द बेटर इंडिया या महान क्रांतिकारकाला सलाम!